دايره المعارف يهود، يهوديان و صهيونيسم

دكتر مهدي ذاكريان

محقق ارشد مركز پژوهش‌هاي علمي و مطالعات استراتژيك خاورميانه

عبد الوهاب المسيري، موسوعه اليهود و اليهوديه و الصهيونيه، القاهره: دارالشروق، 1999، 8 مجلدات.

عبد الوهاب محمد المسيري از پژوهشگران و اساتيد عرب و متخصص مسايل اسراييل، يك مجموعه هشت جلدي از دايره المعارف يهوديان، يهود و صهيونيسم را به رشته تحرير در آورده است. گردآوري و نگارش اين مجموعه با همكاري جمعي از محققين و متخصصين اين حوزه به سال 1981 آغاز شد و در سال 1998 پايان يافت. المسيري ابتدا با تشريح نحوه كار و فعاليت‌هاي انجام شده، به پاسخ و توضيح درباره شبهه‌هاي احمالي در مورد نوع كار، ارزش كار و دخالت ذهنيت نويسندگان در تدوين مطالب اين مجموعه مي‌پردازد. وي ضمن ارايه تعاريف متعدد از داير المعارف، به اين امر اشاره مي‌كند كه آغاز نگرش نخستين دايره المعارف تخصصي در مورد يهوديان به نيمه قرن هيجدهم (سال 1750) در شهر فيراراي ايتاليا باز مي‌گردد كه توسط اسحاق بن سامويل لامبرونتي در سيزده جلد انجام شد و در سال 1888 به چاپ رسيد. اين دايره المعارف، آيين يهود و تاريخ يهوديان را تشريح مي‌كند.

اواخر قرن نوزدهم نيز يك دايره المعارف آلماني توسط ژاكوب هامبرجر تهيه شد كه اين اثر هم بيشتر به مسايل ديني يهوديان توجه داشته است. نخستين داير المعارف به زبان انگليسي در مورد يهودين، اوايل قرن بيستم (سال 1906 ـ 1901) به نام دايره المعارف يهوديان The jewish Encyclopedia توسط أ. سنجر ارايه شد: كه مشتمل بر دوازده مجلد بود. سپس دايره المعارف جهاني يهوديان The Universal jewish Encyclopedia توسط اسحاق لاندمان در نيويورك طي سال‌ةاي 1943 ـ 1939 در ده جلد به رشته تحرير در آمد. اما نخستين دايره المعارف تخصصي در مورد صهيونيسم و اسراييل به سال 1971، تحت عنوان دايره المعارف صهيونيسم و اسراييل  The Encyclopedia of Zionism and Israel، زير نظر زلمان شازار به رشته تحرير در آمد كه آخرين چاپ آن با اضافات و تصحيحات انجام شده، مربوط به سال 1994 است. در سال 1972 نيز دايره المعارف يهوديان Encylopedia judaica، بزرگترين كاري كه تمام ابعاد اقوام يهود و آيين‌هاي آنان و همچنين صهيونيسم و اسراييل را مورد بررسي قرار مي‌دهد در شانزده جلد پديد آمد. (ص 3 ج 1) البته اين كار نيز بنا به نظر المسيري و بسياري ديگر از محققين، يك كار علمي به دور از علقه‌هاي عاطفي نسبت به آيين يهود و قوم يهود از سوي تهيه كنندگان آنها نيست.

پس از معرفي اجماعلي انواع دايره المعارف‌هاي موجود در حوزه مورد مطالعه، المسيري در مقدمه دايره‌المعارف خويش بر اين نكته تأكيد مي‌كند كه متأسفانه پس از گذشت نيم قرن از درگيري‌هاي اعراب و اسراييل و بيش از صد سال از درگيري‌هاي تاريخي تا زمان حاضر، هنوز يك فرهنگ عربي كه اصطلاحات اين درگيري را بيان كرده و مفاهيم آن را ـ چه از حيث تاريخي و چه از منظر وجود يك دشمن ـ تشريح كند وجود ندارد. به نظر او، اين امر، نه تنها يك نقض در فعاليت‌هاي علمي پژوهشگران عرب محسوب مي‌شود، بلكه چه بسا موجب رجوع محققين به ديگر منابع موجود گردد كه برخي از آنها با نيات و اهداف خاص، مطالب را به رشته تحرير در آورده‌اند، نه با روحيه علمي و بي‌طرفانه. با عنايت به اين مقدمه خواننده به اين نتيجه مي‌رسد كه تدوين مجموعه پيش رو ـ دايره المعارف يهوديان، يهود و صهيونيسم ـ چه كار با اهميت و با ارزشي بوده است و همين امر، موجب تحسين نويسندگان آن مي‌گردد. بر اين اساس، تدوين يك دايره المعارف در مورديهوديان، يهود و صهيونيسم كه به ابعاد گوناگون تاريخي، اجتماعي، اقتصادي، سياسي و ديني آنان توجه داشته باشد، ضروري و داراي اهميت است.

هر يك از مجلدات اين مجموعه هشت جلدي، به مباحث ويژه‌اي تأكيد دارند. جلد يكم، در 396 صفحه، به معرفي دايره المعارف، اهميت آن، نوع كار، شيوه جمع‌آوري، ادله نظري بحث و اموري از اين قبيل توجه دارد. جلد دوم، مشتمل بر 478 صفحه، به مباحث رواني ـ اجتماعي اقوام يهود اشاره داشته و يهوديان را از حيث اخلاق، نژاد، قوميت، پراكندگي، نبوغ، هويت، جمعيت و دشمني‌هاي به وجود آمده نسبت به آنان مورد بررسي تاريخي و مفهومي قرار مي‌دهد. دايره المعارف المسيري در اين راه از نمونه‌هاي تاريخي به وفور بهره مي‌برد. با توجه به اهميت اين جلد، مباحثي همچون جوهر يهود و يهوديان از حيث ابعاد اشاره شده فوق مانند اخلاق، نژاد، عصبيت و مانند آن مورد توجه واقع مي‌شوند و آن گاه به بحث وحدت يهوديان و نفوذ آنها، به ويژه تلاش براي استقلا يهوديان و توجه به مصالح يهوديان پرداخته مي‌شود. سپس نبوغ و افول و انزواي يهوديان و مسايل مربوط به آن كه به بحث مهاجرت و پراكندگي يهوديان بر مي‌گردد مورد بررسي قرار مي‌گيرند. در مورد اقوام اصلي يهود، دو قوم سفاردين و اشكنازي كه بيشتر به يهوديان شرقي و يهوديان غربي مشهور هستند مورد توجه واقع مي‌شوند. مشكل هويت يهوديان و اين كه «يهودي چه كسي است» از نظر جغرافيايي، تاريخي و ديني بررسي مي‌شود. در بحث يهوديان با مسئوليت يهودي بودن، اقوام يهود و رشد طبقه‌اي آنان، همچنين دلايل تحول برخي گروه‌هاي يهودي به اقوام ديني و علاقه گروه‌هاي يهودي به كشاورزي و صنعت به يحث گذاشته مي‌شود. در قسمت ديگر، به دشمني هميشگي و پيوسته نسبت به يهوديان پرداخته مي‌شود. به همين منظور، مقوله دشمني با ساميان و يهوديان و دلايل به وجود آمدن اين خصومت، از حيث تاريخي و كاسيك مورد بررسي قرار مي‌گيرد. از جمله برخي نمونه‌‌هاي مربوط به دشمني با يهوديان و طرد آنها مانند كشتار يهوديان اروپا توسط نازي‌ها، هولوكوست «Holocaust» و كوره‌هاي آدم سوزي و ميزان درستي و نادرستي آنها مورد بررسي قرار مي‌گيرد.

جلد سوم كه 523 صفحه را در بردارد گروه‌هاي يهودي، نوگرايي و فرهنگ را مطرح مي‌سازد و به تشريح رنسانس و ريشه‌هاي آن از پروتستانتيسم گرفتار تا نگرش لاييك مي‌پردازد و در پرتو آنها به تعريف و توضيح مباحث و اصطلاحات فرهنگ يهود، از جمله موسيقي، رقص، كنيسه، مذهب، ادبيات يهودي و صهيونيستي، رسم الخط عبري، لهجه‌ها و زبان‌‌هاي يهودي، كمدي و سينماي يهوديان و معرفي متفكرين و دانشمندان مشهور در حوزه‌هاي مختلف، از جمله فلسفه مانند با روخ اسپينوزا، هنري برگسون، ادموند هوسرل و مانند آن؛ روانشناسي مانند زيگموند فرويد، اريك فروم، آلفرد آدلر، اريك اريكسون و مانند آن؛ علوم اجتماعي همانند اميل دوركهيم، ماكس هوركهايمر، تئودور آدورنو، ريمون ارون و مانند آن همت مي‌گمارد. هر چند كه در اين قسمت جاي بحث در مورد مشاهير يهود در علم سياست و روابط بين الملل خالي به نظر مي‌آيد، اما در ابتداي كتاب، وي اشاره‌اي گذرا به آنها نيز دارد. جلد چهارم نيز، 462 صفحه را در بر دارد و به تاريخ گروه‌هاي يهود، از جمله در عصر باستان از مصر گرفته تا آشور و بابل و از آن جا تا فارس (ايران) و سپس به بحث در مورد تاريخ يهوديان در جهان اسلام از زمان ظهور تا گسترش جهاني آن مي‌پردازد. اين مجموعه، سپس توضيحات دقيقي از تاريخ جماعت‌هاي يهود در دنياي غرب، به ويژه در عصر جديد ارايه مي‌نمايد و آن گاه موقعيت و تاريخ آنها را در هر يك از كشورهاي غربي مورد بررسي قرار مي‌رسد. جلد پنجم، شمل 482 صفحه، به تشريح يهوديان: مفاهيم و انواع فرقه‌هاي آنها پرداخته و ضمن آن، مباحثي مانند دين يهود و مسايل موجود در آن، از جمله عقايد اصلي اين آيين، كتاب مقدس و مانند آن را توضيح مي‌دهد. جلد ششم نيز مشتمل بر 432 صفحه، صهيونيسم را از حيث معنا شناسي و شناخت شناسي معرفي كرده و به تعريف آن و بيان تاريخ آن، مخصوصاً جنبش حركت صهيونيسم و بانيان آن از تئودورهرتزل گرفته تا ديگران اشاره دارد. در اين راستا، جنبش‌هاي صهيونيستي و گروه‌هاي يهودي و سازمان جهاني صهيونيسم، لابي يهود و صهيونيسم نيز مطرح مي‌شود.

جلد هفتم، داراي 350 صفحه با عنوان اسراييل: سرزمين‌ صهيونيستي به ماهيت اسراييل و مسايل آن از جمله ايجاد دولت ديني و دولت سرزميني و مهجرت به آن و حركت‌هاي نژاد پرستانه اسراييل پرداخته است. در پايان، مسايل و مشكلات صهيونيسم در اسراييل نيز مد نظر قرار مي‌گيرند.

آخرين جلد از اين مجموعه، يعني جلد هشتم كه از 216 صفحه تشكيل مي‌شود، ضمايم و پيوست‌ها است. در اين جلد، تعريف مفاهيم و اصطلاحات اصلي بر اساس موضوع، ارايه شده‌اند. ثبت تاريخي اهم اتفاقات در تاريخ بشر به طور عمومي و وقايع مختص به فلسطين و گروه‌هاي يهودي در آن و در جهان نيز از چهار هزار سال قبل از ميلاد مسيح تا سال 1997 به اجمال در اين جلد آمده است. فهرست مطالب، به صورت تفصيلي شامل زير محتويات دايره المعارف بر اساس موقعيت درج آنها در دايره المعارف بر اساس موقعيت درج آنها در دايره المعارف و صفحات ارجاعي به هر يك از آنها در اين جلد وارد شده است. نمايه الفبايي از اصطلاحات دايره المعارف به عربي و انگليسي نيز در پايان آن آمده است.

اين مجموعه اگر چه مي‌تواند به عنوان يك دايره المعارف موضوعي ـ تاريخي موفق در جهان عرب و در دنياي اسلام شناخته شود، اما بدون ترديد در برابر فعاليت‌هاي علمي و ريشه دار جهان غرب و حتي خود يهوديان در مورد موضوعي به نام يهود و صهيونيسم، يك مجموعه جوان و نوپا محسوب مي‌شود. با توجه به اين كه اين مجموعه، نخستين دايره المعارف تفصيلي ارايه شده از سوي جهان عرب و جهان اسلام در مورد يهود، يهوديان و صهيونيسم است و هنوز جاي كارهاي بسياري براي آينده وجود دارد؛ اما نفس انجام آن و آغاز اين حركت علمي، بسيار ارزشمند و مثبت ارزيابي مي‌شود. در مقابل، نگاهي به فعاليت‌هاي ما در اين زمينه، بيانگر عدم انديشه در تحقيق چنين آثاري در كشورمان است. اينك پرسش اصلي اين است كه نقش ما به عنوان عضوي از كشورهاي اسلامي و كشورهاي منطقه خاورميانه در انجام كارهاي دقيق و علمي پيرامون مسايل مبتلا به خاورميانه كه برخي از آنها همانند صهيونيسم، ريشه‌دار و دامنه دارند چيست؟

شايد تولد دايره‌المعارف يهوديان، يهود و صهيونيسم، موجب تهييج جامعه علمي ما به مطالعه بيشتر و فهم عميق‌تر نسبت به مسايل پيراموني‌آنها گردد تا بدين طريق خود نيز بتواند در آينده، آثاري از اين دست را ارايه كند و حلقه مطالعه علمي مسايل مبتلا به خاورميانه را با تلاش‌هاي خويش تكميل گرداند.

Array
(
    [0] => stdClass Object
        (
            [ArticleFishId] => 808
            [SerialNo] => 781
            [MTitle] => دايرةالمعارف يهود،يهوديان و صهيونييسم
            [FTitle] => 
            [AMTitle] => 
            [AFTitle] => 
            [EMTitle] => 
            [EFTitle] => 
            [ALanguage] => 1
            [TLanguage] => 0
            [ADateS] => 0
            [ADateM] => 0
            [ADateG] => 0
            [Side_NY] => 1
            [Side_NS] => 1
            [Side_B] => 0
            [Side_HY] => 0
            [Side_HS] => 0
            [Side_NE] => 0
            [Side_HE] => 0
            [SourceType] => 2
            [Book] => 0
            [BArticlePageFrom] =>           
            [BArticlePageTo] =>           
            [Magazine] => 54
            [MPublishDateS] => 1379
            [MPublishDateM] => 0
            [MPublishDateG] => 0
            [MYear] => 0
            [MNo] => 
            [MSerialNo] => 3
            [MArticlePageFrom] => 244       
            [MArticlePageTo] => 248       
            [Site] => 0
            [ArticleAddrInSite] => 
            [FishWriter] => 19
            [WriteDate] => 8/23/2005 0:00:00
            [Confirmed] => 1
            [SupervisorView] => 
            [Abstract] => 
            [AAbstract] => 
            [EAbstract] => 
            [Editted] => 1
            [Degree] => 0
            [Mode] => 0
            [fldFirstPage] => 0
            [fldFPMod] => 0
        )

)